ANGONA SESLİ ANLATIMI

angona, langona
1. zool. Ortalama 20 cm uzunluğunda, kuyruğu topuz biçiminde, in-sanlara zararı olmayan gri renkli kör yılan adı.

Terminoloji: angona “Gafesden gaşdı guş-um/Uçayı gona gona/Gelin gocanı gör-düm/Çalılukda angona” (Duman 1989a: 92), İK 49, G 22, AKÇ 165, MS 40, RK 269, “kör yılan” DS 267; langona GN 50 (Gü-neysu), DS 3063 (Rize); languna DS 3063 (Rize); anḳona (Trabzon); ankona BY 269; ankana “kısa ve düz kuyruklu zehirsiz bir çeşit yılan” DS 273 (Gümüşhane)

Trabzon Şalpazarı’nda ok yılanı olarak ta-nımlanmaktadır.

2. mec. Soğuk karakterli, topluma mesa-feli yaşayan insanlara takılan lakap (Trab-zon, Rize) Angona kendi halinde bir hayvan olduğundan öldürülmesi hayra yorulmaz. Özellikle erkeklere takılan bu lakabı, Ana-dolu’da benzer kullanımındaki yılan anla-mında algılayıp sinsilikle özdeşleştirmemek gerekir.

Trabzon’dan Rize ili, Çayeli ilçesine ka-dar istisnasız olarak kullanılan angona ke-limesi Hint Avrupa kökenli olup büyük olasılıkla Antik Yunanca’dan Türkçe’ye geç-miş olmalıdır. Hint Avrupa dillerinde anguhi (İtalyanca anguis, Baltık dilleri ungurys, Hintçe ahih, Keltçe ese-ung, Germen dille-rinde unk, İran dillerinde aži) yılan kelime-sinin ortak köküdür. Bk. angeç

Hemşin’de kullanılan eğmoğik kelimesi de aynı orijine sahip olmalıdır.

< Orta Dönem Yunancasında ακόνιον [τo] “bileme taşı”, modern Yunanca angonas (αγκώνας o) “dirsek” anlamına gelmektedir. Daire şeklindeki taşın şekli ve kolun kıvrım yeri, yılanın eğriliğine gönderme yapmakla birlikte, kelimenin orjini Yunanca’da unu-tulmuştur, sadece Karadeniz Rumcası anko-na (αγκόνα ή) “iki başlı mitolojik, kuyruksuz bir yılan”, “engerek yılanı” (CT 21), liakona (λιακόνα το “küçük kertenkele” CT 82, ve Trabzon (angona) – Rize (langona) Türkçe-sinde günümüze kadar taşınmıştır.

Bugün Trabzon ve Rize’de angona sade-ce adı geçen kör yılanın adıdır, diğer yılan türleri için Türkçe ilan (yılan) kelimesi kul-lanılır. Benzer şekilde Trabzon Rumcasında da aynı ayrım söz konusudur. Angona dı-şındaki tüm yılanlar ise ofidh “yılan” olarak (Sürmene Oḫşoḫo, Çaykara) isimlendirilir. Bu form da modern Yunanca’ya (fidi [φίδι] “yılan”) oldukça yakındır.

Karadeniz Rumcası ofidin (Giresun, Tire-bolu), ofid (Ordu, Santa, Trabzon, Gümüş-hane), fidin (Ünye), fidi (İnebolu, Ünye), fid (Of, Sürmene, Gümüşhane) P II 127.

Lazca mûveri “yılan” (Pazar), üveri (Fın-dıklı) İA 295.

Erzurum’da hevye “yılan” Eİ III 169 < Arapça havye “yılan”